Biblioteka klasztorna

Wyjątkowe miejsce, gdzie niegdyś przechowywano sławny Codex Gigas, czyli Diabelską Biblię

Dan Bárta & Robert Balzar Trio

1.11.2017

czytaj więcej >

IV Dyskusje Broumovskie / 6-7.11.2017

Dwudniowe sympozjum z otwartą dyskusją znanych postaci

czytaj więcej >

Aktywne warsztaty historyczne

Nowe zajęcia dla uczniów szkół podstawowych i średnich

czytaj więcej >

Biblioteka powstała prawdopodobnie już z początkiem działalności klasztoru, ponieważ twórca zakonu, św. Benedykt, w swojej regule przykłada duże znaczenie do czytania. Zgodnie z zasadami mnisi mają zajmować się czytaniem 2-3 godziny dziennie, zależnie od pory roku. Stopniowo ksiąg przybywało i zamiast w skrzyniach umieszczano je już w pomieszczeniach specjalnie do tego przygotowanych. Nasza biblioteka na początku służyła głównie do celów liturgicznych i kontemplacji, a później przez długi czas pełniła też funkcję biblioteki gimnazjum klasztornego, ponieważ informacje o powstaniu oddzielnej biblioteki szkolnej pochodzą z późniejszego okresu. Oprócz literatury religijnej w bibliotece znajdowały się też dzieła świeckiej literatury klasycznej, ponieważ było to jedną z podstaw poznania naukowego i kształcenia. Zachowana część zbiorów z 1394 r., znajdująca się w praskim archiwum kapitulnym, posiada wiele rękopisów pochądzących z broumovskiej biblioteki.

Największy rękopis świata

Ważnym punktem zwrotnym był rok 1420, kiedy po spaleniu przez husytów klasztoru brzewnowskiego opat Mikołaj przeniósł się do Broumova i stąd kierował wszystkimi klasztorami. Zabrał tu z sobą Sebou też księgi, głównie Codex Gigas - największy rękopis świata (w czasie wojen husyckich przez 10 lat ukryty w Kłodzku). W latach 1430-1594 dzieło to było ozdobą biblioteki broumovskiej, co sprawiało, że do Broumova przybywało wielu obcokrajowców tylko po to, aby tę księgę zobaczyć. W 1527 r. Codex odwiedził cesarz Ferdynand, przybywając ze Świdnicy, gdzie zatrzymał się w podróży. W  1594 r. opat Martin Korýtko z Pravdovic ofiarował Codex Gigas cesarzowi Rudolfowi II za to, że go razem z innymi mieszkańcami Broumova został podniesiony do stanu szlacheckiego. Siedemnastowieczne kontakty handlowe z Kłodzkiem miały wpływ także na bibliotekę, co widoczne jest w znacznej ilości ksiąg śląskich z różnych proweniencji. Wielkie zasługi, nie tylko dla biblioteki, ma też opat Wolfgang Selender, który tuż po objęciu funkcji opata zaczął porządkowanie biblioteki i wzbogacił ją o wiele nowych ksiąg. Natomiast w 1619 r. opat Selendr był zmuszony do ucieszki do Rajhradu, a klasztor był pozbawiony konwentu. Broumovscy mieszczanie kupili bibliotekę za 54.000 groszy miśnieńskich, którzy rozgrabili zbiory, przez co zaginęło wiele cennych rękopisów. Po bitwie pod Białą Górą majątek wrócił jednak do zakonu, a nowy opat Benno Falk odzyskał część ukradzionych ksiąg i dokupił wiele innych. Po 1648 r. biblioteka była wzbogacona o dzieła wygnańców, uciekających z Czech na Śląsk przed bezwzględną rekatolizacją, którzy swoje książki musieli oddać klasztorowi. Wiele ksiąg uległo zniszczeniu podczas dużych pożarów, które dotykały także klasztor. W 1549 r. pożar objął niemal całe miasto, a w 1664 r. pożar wybuch w klasztorze, obejmując także bibliotekę. Na szczęście część ksiąg jeszcze w czasie wojny była przeniesiona do Kłodzka i to one stały się podstawowym zbiorem nowej biblioteki. W 1624 r. Jan Placentius do biblioteki włączył wiele tomów z biblioteki Jana Starszego z Hodějova. Wśród nich znaleziono najstarszy czeski exlibris.

Dzieła teologiczne, historyczne, filozoficzne

Także kolejni opaci dbali o poszerzanie księgozbioru, włączając nie tylko dzieła teologiczne, ale także z zakresu historii, filozofii i innych nauk, w tym książki napisane przez braci miejscowego konwentu zakonnego. Spod piór zakonników wychodziły nie tylko prace naukowe, ale też scenariusze teatralne dla uczniów szkoły klasztornej, którzy przygotowywali spektakle nie tylko w klasztorze, ale także na rynku miejskim, co miało im pomagać w doskonaleniu łaciny też w mowie codziennej. Opat Tomasz Sartorius takie działania uważał za ważne, dlatego ściągał też dzieła Wergiliusza, Cycerona i Arystotelesa, które były dostępne nawet w 50 egzemplarzach. Broumov przeżył okres swojego wielkiego rozkwitu za opata Otmara Zinke i w tym czasie biblioteka była przeniesiona do nowych pomieszczeń (obecnych). Księgozbiór poszerzano aż do końca XIX w. Istniała też druga, opacka biblioteka (w 1869 r.), umieszczona w innym miejscu, formalnie powiązana ze starą biblioteką, ale była uzupełniana głównie przez literaturę nowożytną z bogatymi zbiorami prac bohemistycznych i literatury regionalnej.

W drugiej połowie XVIII w. na czele konwentu stanął Franz Stephan Rautenstrauch, dyrektor studiów teologicznych uniwesytetów w Pradze i Wiedniu, będący osobistym przyjacielem Józefa II, który dla biblioteki w broumovskim klasztorze kupił wiele ksiąg z różnych dziedzin, włącznie z przekazaniem ksiąg z jego prywatnej biblioteki do zbiorów klasztornych. Ostanti okres rozwitu biblioteki przypadł na okres opata Jana Nepomucena Rottera – ten jako wielki patriota utworzył obszerne archiwum i spis pism dotyczących klasztoru. Zbiory biblioteczne w późniejszym okresie uległy przemieszaniu, dlatego bibliotekarz Jeroným Růžička przeprowadził kolejne uporządkowanie ksiąg. Dzieje biblioteki klasztornej dochodzą tak do roku 1900. W 1908 r. biblioteka opacka zajmowała 7 dużych sal, a obie biblioteki liczyły wówczas łącznie 30 tys. woluminów. Biblioteka opacka ulegała ciągłemu powiększaniu, aż zajęła 9 sal prałatury, przy czym stara biblioteka wychodziła z użytku, stając się histoczyną ciekawostką.

Cenne manuskrypty i księgi

Informacje o księgozbiorze pochodzą z nielicznych źródeł pisemnych sprzed 1945 r. W 1936 r. obie biblioteki liczyły łącznie 45 tys. woluminów, w tym 203 pierwodruki i ponad 300 manuskryptów z epoki baroku. Biblioteka gimnazjum klasztornego liczyła 5 tys. woluminów. Niektóre cenne manuskrypty i księgi z exlibrisem Hodějovskiego były wystawione w przedsionku tzw. komnat biskupich. Jako najstarsze zabytki piśmiennicze wymieniano irlandzki manuskrypt pergaminowy z okresu karolińskiego (około 800 r.), homilię św. Remigiusza z XI w. i do dziś nieznany Rękopis Kladrubski. Na początku drugiej wojny światowej dr. Čeřovský z Broumova do Brzewnowa przewiózł księgi z dawnej biblioteki Rautenstraucha, ale inne księgi pozostawiono w Broumovie i uzupełniono je o szereg starodruków, kiedy klasztor uzyskał duże środki finansowe dzięki rozpoczęciu produkcji tzw. hobry. Te zakupy jednak nie były już włączone do księgozbioru. Bibliotekę klasztorną po upaństwowieniu poddano w 1948 r. centralizacji. W 1949 r. bibliotekęopacką przewieziono do Kladrub u Stříbra, gdzie znajdował depozyt Zabytków Piśmiennictwa Narodowego (czes. Památník národního písemnictví). Tu podzielono księgi zależnie od treści, dlatego księgozbiór uległ rozproszeniu. Biblioteka klasztorna zgodnie z decyzją rządu miała być zachowana w pierwotnych wnętrzach, ale w niewyjaśnionych okolicznościach zaginęły niemal wszystkie cenne manuskrypty i pierwodruki. Jeśłi cokolwiek zostało, to zapewne przez niedopatrzenie. W  1953 r. bibliotekę przekazano przekazano administracyjnie ówczesnej Państwowej Bibliutece Naukowej Zdeňka Nejedlégo w Hradcu Králové. Ta biblioteka przeprowadziła skontrum z porównaniem księgozbioru z katalogiem Růžički, dokonując wykaz braków. W 1958 r. bibliotekę przekazano Wojewódzkiemu Narodowemu Zakładowi Historyczno-Geograficznemu, ale już w 1960 r. biblioteka wróciła do Państwowej Biblioteki Naukowej w Hradcu Králové. Biblioteka w czasie pośpiesznych politycznych działań w latach pięćdziesiątych XX w. straciła wiele cennych zbiorów. Według świadków wiele tysięcy ksiąg na polecenie komunistycznej władzy załadowano na samochody ciężarowe i wywieziono na przemiał do papierni. Obecnie biblioteka liczy około 17 tys. woluminów. W bibliotece znajdują się prace w języku łacińskim, hebrajskim, francuskim, niemieckim, włoskim, angielskim, czeskim i wielu innych. Księgozbiór obejmuje teologię, filozofię, historię, nauki przyrodnicze, a także światowe klasyczne dzieła. 

Podzielić na